Tòa gia đình và người chưa thành niên ở Việt Nam

Năm 2014, Dự thảo Luật tổ chức Tòa án nhân dân (sửa đổi) được trình Quốc hội, trong đó có nội dung thành lập Tòa gia đình và người chưa thành niên trong cơ cấu tổ chức của Tòa án. Luật tổ chức Tòa án nhân dân đã được Quốc hội thông qua ngày 24/11/2014, đánh dấu sự ra đời của Tòa gia đình và người chưa thành niên lần đầu tiên tại Việt Nam. Cơ cấu tổ chức của Tòa gia đình và người chưa thành niên được quy định tại các Điều 30, Điều 38, Điều 45 Luật tổ chức Tòa án năm 2014, theo đó Tòa gia đình và người chưa thành niên được tổ chức là một tòa chuyên trách thuộc cơ cấu của Tòa án nhân dân cấp huyện, Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án nhân dân cấp cao. Tại Tòa án nhân dân cấp cao

Tại Tòa án nhân dân cấp cao, Tòa gia đình và người chưa thành niên là một trong sáu Tòa chuyên trách được tổ chức ở các Tòa án nhân dân cấp cao (Điều 30 Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014). Hiện nay, có ba Tòa án nhân dân cấp cao được thành lập tại Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng. Tuy nhiên, Tòa gia đình và người chưa thành niên mới được thành lập ở Tòa án nhân dân cấp cao tại Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh. Đối với Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án nhân dân cấp huyện, Tòa gia đình và người chưa thành niên cũng là một trong số các Tòa chuyên trách thuộc cơ cấu của Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án nhân dân cấp huyện. Tuy nhiên, không phải mọi Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án nhân dân cấp huyện đều có Tòa gia đình và người chưa thành niên. Thẩm quyền quyết định tổ chức thành lập Tòa gia đình và người chưa thành niên tại Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án nhân dân cấp huyện là của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, căn cứ vào yêu cầu thực tế xét xử ở mỗi Tòa án. Hiện tại, chỉ mới Tòa án thành phố Hồ Chí Minh là đã thành lập Tòa gia đình và người chưa thành niên.

Sự cần thiết của Tòa gia đình và người chưa thành niên

Trong những năm qua, tỷ lệ tội phạm do người chưa thành niên thực hiện có xu hướng gia tăng, cơ cấu, tổ chức, tính chất tội phạm ngày càng phức tạp và nghiêm trọng. Theo Báo cáo của Bộ tư pháp, trung bình mỗi năm cả nước có khoảng 14.000 – 16.000 người chưa thành niên vi phạm pháp luật. Trẻ em, người chưa thành niên là đối tượng bị xâm hại cũng gia tăng về số lượng, đặc biệt là những vụ xâm hại tình dục, bóc lột sức lao động, bạo lực và những vụ việc trẻ em là nạn nhân của những mâu thuẫn, bạo hành trong gia đình. Bên cạnh đó cũng có nhiều vụ án ngược đãi, hành hạ trẻ em nghiêm trọng gây bức xúc trong xã hội. Ngoài ra, trong việc giải quyết các vấn đề hôn nhân và gia đình, đời sống tâm lý của trẻ em cũng bị ảnh hưởng sâu sắc. Nếu giải quyết tốt các vấn đề thuộc quan hệ gia đình, nâng cao ý thức và trách nhiệm của các thành viên gia đình trong việc chăm sóc, giáo dục con cái sẽ góp phần hạn chế, ngăn ngừa người chưa thành niên phạm tội, tạo môi trường lành mạnh để họ phát triển về thể chất và nhân cách. Thực trạng đó đặt ra vấn đề phải thiết lập một cơ chế để giải quyết các vấn đề pháp lý liên quan đến trẻ em, người chưa thành niên một cách hiệu quả hơn.

Vấn đề thành lập Tòa gia đình và người chưa thành niên đã được đặt ra trong những năm qua. Trước hết, người chưa thành niên là những người chưa phát triển đầy đủ về thể chất và tâm thần, do đó đòi hỏi phải có những biện pháp xử lý và thủ tục riêng biệt khi họ phạm tội. Hơn nữa, tình hình trẻ em bị xâm hại ngày càng gia tăng đòi hỏi phải có biện pháp pháp lý hỗ trợ, bảo vệ từ Tòa án. Việc thành lập Tòa gia đình và người chưa thành niên là bước đi cụ thể nhằm triển trai các chủ trương, quan điểm của Đảng và Nhà nước về bảo vệ, phát triển gia đình; bảo vệ, chăm sóc, giáo dục trẻ em nói chung và xử lý người chưa thành niên vi phạm pháp luật nói riêng. Việc thành lập Tòa gia đình và người chưa thành niên cũng là bước đi cụ thể để thực hiện các cam kết quốc tế của Việt Nam về bảo vệ quyền của trẻ em, người chưa thành niên đã được ghi nhận trong các văn kiện quốc tế mà Việt Nam là thành viên cũng như phù hợp với thông lệ của nhiều nước trên thế giới.

Đặc trưng của Tòa gia đình và người chưa thành niên

Tòa gia đình và người chưa thành niên được thiết lập với mục tiêu đáp ứng tốt hơn yêu cầu bảo vệ, chăm sóc, giáo dục trẻ em và người chưa thành niên, trong đó tập trung quan tâm đến trẻ em, người chưa thành niên vi phạm pháp luật và trẻ em, người chưa thành niên là nạn nhân của những hành vi phạm tội, xung đột và mâu thuẫn trong gia đình. Do đặc thù về tâm sinh lý của lứa tuổi nên những đối tượng này dễ bị tổn thương, đặc biệt là khi họ tham gia tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án. Tòa gia đình và người chưa thành niên được xây dựng nhằm mang lại một môi trường pháp lý thân thiện khi người chưa thành niên phải tham gia tố tụng. Chính vì vậy, Tòa gia đình và người chưa thành niên có các đặc trưng khác so với các Tòa án truyền thống.

Phó Chánh án TAND tối cao Nguyễn Thúy Hiền phát biểu tại Hội thảo về kế hoạch vận hành Tòa gia đình và người chưa thành niên tại Đồng Tháp

Về cơ sở vật chất, Tòa gia đình và người chưa thành niên có sự bố trí để tạo ra một môi trường thân thiện hơn với trẻ em. Cụ thể, phòng xử án hình sự đối với bị cáo chưa đủ 18 tuổi sẽ không có vành móng ngựa, trẻ được đứng gần với người giám hộ, người bào chữa để được hỗ trợ về tâm lý trong quá trình thẩm vấn, tranh tụng. Phòng xử án hôn nhân và gia đình cũng được bố trí khác các phòng xử thông thường. Trong phòng bố trí Hội đồng xét xử, Viện kiểm sát, Thư ký, Luật sư và đương sự ngồi trên một mặt phẳng. Viện kiểm sát ngồi đối diện Luật sư, Thư ký ngồi dưới Hội đồng xét xử, đương sự ngồi sát Luật sư. Việc sắp xếp này tránh không khí căng thẳng tại phiên xử. Các đương sự có thể trình bày như trò chuyện, chia sẻ, không quá áp lực, nặng nề. Bên cạnh phòng xử còn có các phòng tư vấn – hòa giải, phòng trợ giúp y tế, phòng trẻ em. Phòng tư vấn – hòa giải có nhiệm vụ tư vấn pháp luật về hôn nhân gia đình, về hậu quả nặng nề sau ly hôn, trách nhiệm của cha mẹ với con là người chưa thành niên, đưa ra những lời khuyên về cách cư xử giữa vợ chồng sau ly hôn hay quan tâm đến tâm lý trẻ nhỏ sau biến cố… Phòng trẻ em là nơi Tòa án quan sát, đánh giá về tâm lý, tình cảm của trẻ em trong những vụ án ly hôn có tranh chấp nuôi con. Cha mẹ được tạo cơ hội tiếp xúc với con cái để Tòa án đánh giá sẽ giao con cho ai nuôi dưỡng. Phòng được trang trí hài hòa, có sách, đồ chơi trẻ em phù hợp lứa tuổi để trẻ có cảm giác gần gũi, tự tin bộc lộ cảm xúc, được trang bị thiết bị cần thiết để quan sát đánh giá từ phía Tòa án.

Về nhân sự, Thẩm phán của Tòa gia đình và người chưa thành niên phải có những hiểu biết cần thiết về tâm lý học, về khoa học giáo dục cũng như hoạt động đấu tranh phòng và chống tội phạm của người chưa thành niên, không được áp dụng các suy luận máy móc. Hội thẩm nhân dân phải có ít nhất một người là giáo viên hoặc người của đoàn thanh niên hoặc người có kinh nghiệm, hiểu biết tâm lý người dưới 18 tuổi.

Tòa gia đình và người chưa thành niên cần xây dựng quy chế phối hợp với các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức phúc lợi xã hội, cơ quan y tế, giáo dục ở trung ương và địa phương, đây là đội ngũ chuyên gia tâm lý và tư vấn có thể hỗ trợ tốt nhất cho công tác hòa giải và xét xử của Thẩm phán. Các cơ quan này có thể là Hội liên hiệp phụ nữ, Đoàn thanh niên, Sở y tế, Sở giáo dục…

Thẩm quyền của Tòa gia đình và người chưa thành niên

Thẩm quyền của Tòa gia đình và người chưa thành niên tại Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án nhân dân cấp huyện được quy định như sau: Các vụ án hình sự mà bị cáo là người dưới 18 tuổi hoặc các vụ án hình sự mà bị cáo là người đã đủ 18 tuổi trở lên nhưng người bị hại là người dưới 18 tuổi bị tổn thương nghiêm trọng về tâm lý hoặc cần sự hỗ trợ về điều kiện sống, học tập do không có môi trường gia đình lành mạnh như những người dưới 18 tuổi khác. Xem xét, quyết định áp dụng các biện pháp xử lý hành chính tại Tòa án nhân dân đối với người chưa thành niên. Các vụ việc hôn nhân gia đình theo quy định của Bộ luật tố tụng dân sự. (Khoản 6 Điều 3 Thông tư số 01/2016/TT-CA ngày 21-1-2016 của Tòa án nhân dân tối cao).

Việc phân định thẩm quyền của Tòa án các cấp căn cứ vào quy định tại các luật tố tụng tương ứng. Chẳng hạn như đối với các vụ việc hôn nhân và gia đình: Khoản 2 Điều 36 Bộ luật tố tụng dân sự quy định về thẩm quyền của Tòa gia đình và người chưa thành niên Tòa án nhân dân cấp huyện, Khoản 2 Điều 38 Bộ luật tố tụng dân sự quy định về thẩm quyền của Tòa gia đình và người chưa thành niên Tòa án nhân dân cấp tỉnh.

Tòa gia đình và người chưa thành niên Tòa án nhân dân cấp cao phúc thẩm các vụ việc mà bản án, quyết định của Tòa án nhân dân cấp tỉnh thuộc phạm vi thẩm quyền theo lãnh thổ chưa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo, kháng nghị theo quy định của luật tố tụng (Điều 33 Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014).

Thực tiễn hoạt động của Tòa gia đình và người chưa thành niên tại Tòa án thành phố Hồ Chí Minh

Tòa gia đình và người chưa thành niên trực thuộc Tòa án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh được thành lập theo Quyết định số 388/QĐ/TCCB ngày 30/3/2016 của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao. Là một trong sau bộ phận chuyên trách của Tòa án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh, Tòa gia đình và người chưa thành niên có chức năng, nhiệm vụ giải quyết các vụ án hình sự mà bị cáo dưới 18 tuổi; hoặc các vụ án hình sự mà bị cáo là người đã đủ 18 tuổi nhưng người bị hại dưới 18 tuổi bị tổn thương nghiêm trọng về tâm lý hoặc cần có sự hỗ trợ về điều kiện sống, học tập do không có môi trường gia đình lành mạnh như những người dưới 18 tuổi khác theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam. Giải quyết sơ thẩm, phúc thẩm các vụ án về hôn nhân – gia đình (trong đó có cả những vụ án về hôn nhân có yếu tố nước ngoài) theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự. Ngoài ra, Tòa Tòa gia đình và người chưa thành niên còn xem xét, quyết định áp dụng các biện pháp xử lý hành chính tại Tòa án đối với người chưa thành niên theo thủ tục tố tụng hành chính.

Tòa gia đình và người chưa thành niên thuộc Tòa án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh là Tòa chuyên trách thuộc Tòa án nhân dân cấp tỉnh đầu tiên ở Việt Nam được tổ chức theo Luật tổ chức Tòa án năm 2014. Vì vậy, thực tiễn hoạt động còn gặp nhiều khó khăn về nhân sự, cơ sở vật chất…

Thành lập Tòa gia đình và người chưa thành niên tại TAND thành phố Hồ Chí Minh

Do Thẩm phán của Tòa gia đình và người chưa thành niên từ nhiều đơn vị khác chuyển đến nên ngoài hồ sơ thụ lý mới thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa gia đình và người chưa thành niên, các Thẩm phán còn phải tiếp tục giải quyết số lượng lớn hồ sơ đã được phân công giải quyết khi còn công tác ở các Tòa chuyên trách khác. Mặt khác, Thẩm phán, Thư ký của Tòa gia đình và người chưa thành niên chưa được đào tạo, trang bị kiến thức về tâm lý, giáo dục, kỹ năng, kinh nghiệm. Vì vậy, chưa bảo đảm yêu cầu công tác. Chưa có quy chế phối hợp với các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức phúc lợi xã hội, cơ quan y tế, giáo dục ở Trung ương và địa phương để phối hợp với Tòa án trong việc giải quyết các vụ việc thuộc thẩm quyền của Tòa gia đình và người chưa thành niên, đặc biệt là các cơ quan bảo vệ gia đình, bảo vệ trẻ em.

Tòa gia đình và người chưa thành niên mang những đặc trưng riêng nên về cơ sở vật chất của Tòa này cũng có những khác biệt. Trong kho đó, quy mô Tòa còn hạn chế dẫn đến số lượng phòng xử, phòng hòa giải và diện tích các phòng chưa đảm bảo việc giải quyết các vụ việc thuộc thẩm quyền của Tòa gia đình và người chưa thành niên. Các phòng chức năng còn thiếu trang thiết bị và chưa phát huy được hết tác dụng như dự kiến như phòng trẻ em, phòng tư vấn… Còn thiếu phòng cách ly bị hại là trẻ em trong một số vụ án hình sự, đặc biệt là các vụ án có liên quan đến xâm phạm tình dục có người bị hại là trẻ em...

Mặc dù còn gặp nhiều khó khăn nhưng Lãnh đạo Tòa án nhân dân tối cao, Thành ủy, các ban ngành chức năng thành phố Hồ Chí Minh và Lãnh đạo Tòa án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh vẫn dành nguồn kinh phí lớn để sửa chữa, nâng cấp trụ sở làm việc của Tòa gia đình và người chưa thành niên (tại Số 26 Lê Thánh Tôn, phường Bến Nghé, Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh) thành nơi giải quyết các vụ án thuộc chức năng của Tòa chuyên trách theo như mô hình hướng dẫn của Lãnh đạo Tòa án nhân dân tối cao, cụ thể: Sắp xếp lại chỗ ngồi của những người tiến hành và tham gia tố tụng tại phiên tòa; thành lập mới các phòng chức năng như: Phòng y tế, Phòng giám sát tâm lý, Phòng tư vấn, Phòng hòa giải, Phòng trẻ em… bảo đảm chất lượng cho các hoạt động tố tụng cho Tòa chuyên trách sau khi được thành lập. Cùng với việc đầu tư về cơ sở vật chất, Ban cán sự đảng, Lãnh đạo Tòa án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh còn quan tâm, chỉ đạo sát sao đến các hoạt động về đoàn thể, chuyên môn, nghiệp vụ, đời sống của cán bộ công chức Tòa gia đình và người chưa thành niên như các bộ phận chức năng và Tòa chuyên trách khác.

Sau 6 tháng hoạt động từ ngày 01/4/2016 đến ngày 31/10/2016, theo tổng hợp số liệu thống kê, Tòa gia đình và người chưa thành niên đã thụ lý 492 hồ sơ, trong đó các vụ án về hình sự là 74 vụ (sơ thẩm đã thụ lý 45; phúc thẩm đã thụ lý 29); các vụ việc về hôn nhân gia đình là 318 (sơ thẩm đã thụ lý 272; phúc thẩm đã thụ lý 46). Ngoài ra, các Thẩm phán còn tiếp tục giải quyết hồ sơ các vụ việc khác được giao trước khi được điều chuyển sang Tòa gia đình và người chưa thành niên tại thời điểm thành lập Tòa (Hồ sơ dân sự, hành chính, lao động…) với số lượng hồ sơ thụ lý là 100 hồ sơ.

Giải pháp đảm bảo hoạt động của Tòa gia đình và người chưa thành niên

Để đảm đảm bảo hoạt động của Tòa gia đình và người chưa thành niên cần sớm có các giải pháp khắc phục khó khăn. Cụ thể, cần khẩn trương đào tạo bổ sung kiến thức về tâm lý trẻ em và giáo dục, tập huấn kỹ năng, kinh nghiệm công tác cho Thẩm phán, Thư ký của Tòa gia đình và người chưa thành niên. Tòa án nhân dân tối cao phối hợp với các cơ quan, tổ chức để tổ chức cho Thẩm phán, Thư ký của Tòa gia đình và người chưa thành niên tham quan mô hình Tòa gia đình và người chưa thành niên trên thế giới, nhằm học tập kinh nghiệm, kỹ năng giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình, các vụ án hình sự liên quan đến người chưa thành niên. Cần có cơ sở hỗ trợ tư pháp đối với người chưa thành niên. Tòa án nhân dân tối cao cần sớm ban hành quy chế phối hợp để quản lý, tổ chức hoạt động, chế độ bồi dưỡng… cho các chuyên gia tư vấn trong lĩnh vực hôn nhân gia đình và người chưa thành niên; nhân viên làm công tác xã hội, y tế trong tố tụng tư pháp đối với người chưa thành niên.

Cần tăng cường đầu tư đầy đủ về cơ sở vật chất, trang thiết bị làm việc đối với Tòa gia đình và người chưa thành niên. Bên cạnh đó, cần sớm ban hành hướng dẫn về mô hình phiên tòa xét xử bị cáo là người chưa thành niên có bố trí vị trí của bị hại, người đại diện hợp pháp của bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan và người bảo vệ quyền lợi của những đương sự này khi tham gia phiên tòa; về mô hình phiên tòa xét xử vụ án hình sự vừa có bị cáo là người chưa thành niên, vừa có bị cáo là người thành niên; về mô hình phiên tòa xét xử các vụ án hôn nhân và gia đình.

Nguyên Anh

Văn bản mới
Hình ảnh trong tuần

CỔNG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ TÒA ÁN NHÂN DÂN TỐI CAO
Địa chỉ : 48 Lý Thường Kiệt, Hoàn Kiếm, Hà Nội.
Điện thoại: 04.62741133 - Fax :
Email: banbientap@toaan.gov.vn, tatc@toaan.gov.vn.
Quyền Trưởng Ban biên tập: Phạm Quốc Hưng - Chánh Văn phòng - TANDTC.

Giấy phép cung cấp thông tin trên internet số 184/GP-TTÐT của Bộ thông tin và Truyền thông.
Ghi rõ nguồn Cổng thông tin điện tử TANDTC (www.toaan.gov.vn) khi trích dẫn lại tin từ địa chỉ này.

Bản quyền thuộc Trung tâm tin học Tòa án nhân dân tối cao